X

آخرین مطالب منتشر شده

روش های تحقيق مورد استفاده در پايان نامه
Dr. Majid Aghlmand

روش های تحقيق مورد استفاده در پايان نامه

روش های تحقيق مورد استفاده در پايان نامه های فارغ التحصيلان دانشگاه علوم پزشكی تبريز در سال های 75 تا 84

کلیه اطلاعاتی که درخصوص چاپ مقالات علمی/ISI بدان نیاز دارید، بصورت رایگان و در قالب بیش از 400 پست آموزشی در دانشیار ارائه شده است. این پست ها تصویری هستند و از طریق آنها می توانید چاپ مقالات علمی/ISI را در 4 گام بیاموزید. جهت دسترسی به پست های آموزشی به بخش "آموزش چاپ مقالات علمی/ISI" مراجعه نمایید. همچنین می توانید بر روی هر یک از بخش های "تعریف ها و تکنیک های اولیه"، "نحوه انتخاب مجلات علمی/ISI"، "نحوه بررسی مجلات علمی و شناخت مجلات بی اعتبار" و "نحوه ثبت نام مقاله و ارسال آن به مجلات علمی" کلیک نمایید. در هر مرحله می توانید سوالات خود را از بخش "تماس با ما" از متخصصین گروه دانشیار بپرسید.


  • عباس دولاني : كارشناس ارشد كتابداري و اطلاع رساني پزشكي
  • سيد داوود حسيني نسب : دكتراي علوم تربيتي
  • بهروز نيك نفس : دكتراي آناتومي

چكيده : در اين بررسي روش هاي تحقيق به چهار گروه تاريخي ، توصيفي پيمايشي  ، تجربي ، و مروري تقسيم شدند . فراواني هر يك از روش هاي تحقيق با توجه به متغير هاي تحقيق ( جنسيت ، مقطع تحصيلي ، استنادها ، بازه زماني ، و رشته تحصيلي ) محاسبه گرديد . نتايج تحقيق نشان داد كه عامل جنسيت در انتخاب روش تحقيق پايان نامه ها بي اثر بوده . مقطع تحصيلي (جز در دانشكده پرستاري و مامايي ) عامل مؤثر در انتخاب روش تحقيق در ديگر دانشكده ها مي باشد . همچنين انواع استناد ( كتاب ، مجله ، منابع پيوسته و ديگر منابع غيرچاپي ) به عنوان عامل مؤثر ديگر در گرايش روش هاي تحقيق به سمت خاص ، شناسايي شدند . عامل زمان نيز ( جز در دانشكده بهداشت و تغذيه ) در ديگر دانشكده ها ، در انتخاب روش تحقيق ، مؤ ثر بود . و بالاخره رشته هاي تحصيلي مورد بررسي نيز با توجه به ماهيت تحقيقاتي متفاوت آنها ، بر گرايش روش هاي تحقيق به سمت و سوي مختلف ، اثرگذار بودند .

كليدواژه ها : روش تحقيق ؛ پايان نامه ؛ علوم پزشكي ؛ دانشگاه علوم پزشكي تبريز

1. مقدمه

پايه و اساس توليد علم ، تحقيق است . از طرفي تحقيق بستر اصلي براي درك عميق و دقيق از حقايق ، تفكر ، و انديشه مي باشد . در اين ميان انتخاب روش صحيح و متناسب با اهداف پژوهش و به كار بردن ابزار هم سو با آن ، در اثر بخشي و صحت نتايج هر پژوهش داراي اهميت مي باشد . بر اساس آمار منتشر شده از سوي انجمن پزشكي انگلستان بيش از يك سوم مقالات پژوهشي ارسا ل شده به مجموعه (( مجله پزشکی بریتانیا )) در مراحل اولیه داوري به علت عدم انطباق با روش تحقيق مناسب و متناسب با اهداف پژوهش ، رد مي شوند . از سوي ديگر ، 98 درصد مقالات پذيرفته شده نيز به اصلاحاتي در روش شناسي نیاز دارند ( سوری 1384 ، 8 ) . علاوه بر اين ، ماهيت تحقيق و روش هاي آن در رشته هاي مختلف علوم ، داراي تفاوت هايي است ؛ به عبارت ديگر ، تدوين و وجود راه هاي مختلف در پژوهش زاييده نياز تحقيقاتي متفاوت شعب مختلف علوم مي باشد .

به طور كلي روش هاي تحقيق را به سه گروه عمده يعني تحقيق تاريخي، تحقيق پيمايشي و تحقيق آزمايشي تقسيم مي كنند ( دياني 1384 ، 13 ) . از این رو     می توان بیان داشت كه علوم پزشكي با توجه به گستردگي و رشد روز افزون آن ، جزء معدود علومي است كه روش هاي سه گانه تحقيق ، با بسامد بالا در آن مورد استفاده قرار مي گيرند . از اين رو عنايت به روش هاي پژوهش به كار رفته در تحقيقات پزشكي و توجه به عوامل مؤثر بر آن ها مانند استنادها ، رشته ، و ...       مي تواند قضاوت در مورد اثر بخشي تحقيقات را آسان تر نمايد .

2. بيان مسئله

توسعه علمي ، اقتصادي و فرهنگي به ميزان زيادي به تحقيق بستگي دارد . بر اين اساس است كه درصد قابل توجهي از سرمايه هاي ملي صرف حمايت از برنامه هاي تحقيقي مي شود . از اين رو شناسايي روشهاي پژوهش متداول ، دلايل اقبال محققين به روش هاي پژوهش خاص ، و عوامل مؤثر در انتخاب آن ها مي تواند در ترسيم مسير تحقيقاتي هر رشته نقش عمده اي داشته باشد . نكته ديگري كه        (( گاریسون )) بدان اشاره مي كند ، انجام تحقيقات غير پژوهشي در قالب گزارش  مي باشد كه به غلط به عنوان پژوهش و حتي پايان نامه ارائه مي شوند                  ( Garrison 1980 ) . اين مورد در علوم پزشكي و در پايان نامه هاي مراكز دانشگاهي ايران نيز به وفور ديده مي شود . ترجمه بخشي از يك كتاب يا ارائه گزارش هايي از تحقيقات صورت گرفته ، نمونه هايي از ا ين موارد مي باشند . البته مورد اخير ( گزارش تحقيقات صورت گرفته ) را بايد غير از رو ش پژوهش كتاب شناختي دانست كه از نظر (( لینچ )) ، پژوهش در جهت تنظيم مجدد نظرات ديگران است ( Lynch 1987 , 32 ) . بی شک نپرداختن به اين مسائل مي تواند اصالت تحقيقات و روش هاي به كار رفته در آنها و نهايتاً نتايج حاصل را به بيراهه بكشاند . از اين رو بررسي وضعيت ساختاري و در حقيقت چهار چوب تحقيق كه همانا روش پژوهش انتخاب شده مي باشد ، مي تواند در انجام تحقيق علمي صحيح و برگرفته از اصول علمي ، كمك شايان توجهي بكند . هدف اصلي پژوهش حاضر تعيين وضعيت انتخاب روش تحقيق در پايان نامه هاي دوره هاي تكميلي دانشگاه علوم پزشكي تبريز در بازه زماني 1375 تا 1384 ، بر اساس روشهاي متداول پژوهش در علوم مختلف و عوامل مؤثر در انتخاب آنها مي باشد . اهداف فرعي اين پژوهش عبارتند از : تعيين وجود يا عدم تفاوت در روش هاي تحقيق بر حسب جنسيت ، نوع استناد       ( شكل و فرمت ) ، رشته تحصيلي ، بازه زماني 1375 تا 1379 و 1380 تا 1384 ، و مقطع تحصيلي .

فرضيه هاي اين تحقيق نيز به قرار زيرند :

1-   در انتخاب روش تحقيق برحسب جنسيت ، بين محققين تفاوت معناداري وجود دارد .

2-   در انتخاب روش تحقيق با توجه به مقطع تحصيلي ، تفاوت معناداري بين  گروه ها مشاهده مي شود

3-    بين روشهاي تحقيق انتخاب شده با توجه به رشته تحصيلي ، تفاوت معناداري وجود دارد .

4-  بين انتخاب روش تحقيق در سال هاي 1375 تا 1379 و 1380 تا 1384 تفاوت معناداري وجود دارد .

5-   بين روشهاي تحقيق انتخاب شده با توجه به استنادها و منابع ، تفاوت معناداري وجود دارد .

3. پيشينه پژوهش

3-1  تحقيقات انجام شده در خارج از ايران

(( تیو )) به تحلیل استنادي مقالات مجله ((Natural Rubber Research  )) پرداخت . نتایج نشان دادند كه مجلات ( با 4/72 درصد استناد ) . پر بسامدترين منبع اطلاعاتي به كار رفته توسط نويسندگان اين مجله هستند . همچنين 3/63 درصد از تحقيقات مربوط به روش هاي تجربي و نيمه تجربي با شاهدهاي همزمان و موازي بوده اند . در اين تحقيق مشخص گرديدكه بين نرخ استناد به مجلات و استفاده از روش هاي پژوهش تجربي ، همبستگي مثبت وجود دارد                      ( Tiew 1998 ) . (( بورمن )) پژوهشي بر روي 20 پايان نامه دكترا انجام داد . در اين تحقيق نيز ( مثل تحقيق قبلي ) بيش تر استنادها ( تقریباً 85 درصد ) به مقالات مجلات بوده است ، ولي در بين روش تحقيق اين دو مطالعه تفاوت زيادي وجود      داشت ، كه ناشي از بالا بودن نيمه عمر ( 11 سال ) منابع (‌ حتی مقالات ) بوده  است . بنابراين مي توان گفت كه به صرف فرمت و شكل استنادها ، نمي توان روشهاي تحقيق به كار گرفته شده را همسان دانست ، چرا كه عامل زمان نيز       مي تواند بر اين امر مؤثر باشد چنانچه در اين تحقيق معلوم شد كه 73 درصد از روش هاي تحقيق به كار رفته ، از نوع گذشته نگر و مروري بوده است                   ( Burman 2000 ) . (( عبدولایه )) در مقاله اي به بررسي و شناسايي گرايش هاي پژوهشي و روش هاي تحقيق در پايان نامه هاي تحصيلات تكميلي رشته كتابداري و اطلاع رساني در فاصله سال هاي 1994 تا 2000 مي پردازد . نتايج تحقيق نشان داد كه در اين بازه زماني ، روش هاي پژوهش بيشتر به روشهاي تجربي گرايش داشته اند و موضوعاتي چون نيازهاي اطلاعاتي ، مديريت كتابخانه ، استفاده از كتابخانه و فناوري اطلاعات كه با روش هاي تجربي و ملموس انجام پذيرفته اند در مقايسه با موضوعاتي چون تاريخ كتابخانه ها ، فهرست نويسي و رده بندي ، نمايه سازي و چكيده نويسي و دكومانتاسيون كه اغلب با روشهاي تاريخي انجام مي پذيرند ، افزايش 100 درصدي نشان مي دهد ، و در بازه زماني كه تحقيق در آن انجام شد ، پايان نامه اي با روش غيرتجربي ارائه نشده است ( Aboulaye , 2002 ) .

(( عبدولایه )) در تحقيقي ديگر به تحليل پايان نامه هاي كارشناسي ارشد رشته علوم انساني دانشگاه بين المللي اسلامي مالزي در بين سال هاي 1991 تا 1999   پرداخت . نتايج تحقيق نشان داد كه بين روش هاي تحقيق و موضوعات آن ها در بازه هاي زماني 1991 تا 1995 و 1996 تا 1999 تفاوت معناداري وجود دارد . او نرخ رشد پايان نامه ها از نظر تعداد و تأكيد بر موضوعات مذهبي و فلسفي ، استفاده از روش هاي تجربي و فاصله گرفتن از روش هاي مرور متون را در بازه زماني دوم و هم چنين افزايش ميزان استفاده از ابزارهاي پژوهش تجربي مانند پرسشنامه و مصاحبه را در اثبات ادعاي خود ارائه مي دهد ( Abdoulaye 2004 ) .

3-2 تحقيقات انجام شده در ايران

(( بنی هاشمی )) در پايان نامه خود به بررسي رفتارهاي علمي محققان ايراني از طريق تحليل استنادهاي مقالات پزشكي فارسي پرداخته است . يافته هاي حاصله نشان داده كه سه مجله مورد بررسي در اين پژوهش مجموعا داراي 158 مقاله و 2502 استناد مي باشند و بيشترين ميزان استناد به پيايندها و مجله ها تعلق دارد . (( بنی هاشمی )) در تحليل نتايج بيان داشت : با توجه به اين كه نيمه عمر منابع مورد استفاده در اين مقالات ( كه اكثراً هم پژوهشي مي باشند ) 6 سال برآورد شده ، روش هاي تحقيق مورد استفاده در اين مقالات ، بيش تر مرور اطلاعات گذشته و نوعي جمع آوري داده ها از منابع مختلف بوده است . ( بنی هاشمی 1373 ) .

(( اکرمی )) تحقیقی با عنوان (( ارزيابي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد كتابداري از نظر كاربرد روش هاي تحقيق در آن ها از سال 1355 تا 1370 )) انجام داد .     يافته هاي پژوهش نشان مي دهد كه 80 درصد پايان نامه ها از روش توصيفي ،      3 درصد تحليلي – استنادي ، 12 درصد تاريخي و 5 درصد از روش موردي استفاده كرده اند و 38/37 درصد پایان نامه ها  ترجمه و گردآوري است . همچنين مشخص شد كه تنها 21 پايان نامه از 214 پايان نامه به طور كامل داراي معيارهاي يك تحقيق علمي بوده اند ( اکرمی 1375 ) .

(( شکفته )) در پايان نامه خود به تحليل محتواي پايان نامه هاي گياهان دارويي ارائه شده به دانشكده هاي داروسازي و مقايسه نتايج حاصل از آن با اولويت هاي پژوهشي پرداخت . نتايج نشان داد اكثر پايان نامه ها ( 8/71 درصد ) از نوع بنيادي هستند و از روش تجربي ( 99 درصد ) استفاده كرده اند . با استفاده از فرمول ضريب همبستگي رتبه اي كندال مشخص شد كه بين اولويت هاي تعيين شده توسط متخصصان با تعداد پايان نامه ها در مبحث هاي مختلف گياهان دارويي ، ارتباط خطي وجود دارد . بنابراين مشخص شد كه نوع رشته مورد بررسي باعث انتخاب روشهاي تحقيق خاص ( تجربي ) شده بود ( شکفته 1377 ) .

(( صدقی )) به بررسي ميزان آشنايي كارورزان و دستياران دانشگاه علوم پزشكي تهران با روش تحقيق و عوامل مؤثر بر آن پرداخته است . در بررسي نتايج مشخص شد كه اغلب كارورزان و دستياران از آزمون روش تحقيق ، نمره بيشتر از ده     گرفته اند و متوسط كلي نمره حدود 5/9 بوده است . متوسط نمره آزمون در دستياران بيشتر از كارورزان بوده است . ارتباط معناداري بين ميزان آشنايي با روش تحقيق در دستياران و كارورزان ، با جنسيت ، گذراندن كارگاه روش تحقيق ، شركت در پروژه هاي تحقيقاتي ، و ارائه پروپوزال پايان نامه تحقيقاتي مشاهده شد ( صدقي قوزلوجه 1377 ) .

تحلیل استنادی مآخذ پايان نامه هاي فارغ التحصيلان رشته مديريت دانشكده مديريت دانشگاه تهران در سال هاي 1376-1374 ، موضوع تحقیق ((‌ هراتی ))  است . به موجب این تحقيق نيز بر اساس رشته تحصيلي ، تحقيقات متفاوتي انجام گرفته بود كه حاكي از رابطه  معنادار بين رشته تحصيلي و روشهاي تحقيق بود       ( هراتي 1378 ) .

(( پورثانی )) و (( امین پور )) در تحليل محتواي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد رشته هاي علوم تغذيه و علوم بهداشتي در تغذيه اعلام داشتند : اختلاف موضوع ها از نظر آماري معنادار نيستند ، و تنوع موضوعي در رشته علوم تغذيه بيشتر بوده است . اكثر قريب به اتفاق پايان نامه ها از نوع كاربردي ، و فقط 2 پايان نامه در رشته علوم تغذيه ، از نوع بنيادي بودند.در هر دو رشته ، روش توصيفي بيشتر از ديگر روش ها مورد استفاده قرار گرفته  بود ( پورثاني و امين پور 1381 ) .

4. روش پژوهش

پژوهش حاضر را ميتوان پژوهشي از نوع تحليل محتوا دانست كه به بررسي وضعيت انتخاب روش تحقيق در ميان فارغ التحصيلان دوره هاي تكميلي دانشگاه علوم پزشكي تبريز با توجه به روش هاي استاندارد پژوهش در علوم مختلف ، و عوامل مؤثر ديگر مانند جنسيت ، استنادها ، و نيازهاي پژوهشي دانشگاه مورد نظر در بازه هاي زماني مختلف ، مقاطع تحصيلي و همچنين رشته هاي متفاوت موجود مي پردازد . ابزار پژوهش حاضر ، چك ليست مي باشد كه با درج آيتم هايي براي ثبت عوامل مذكور ( بازه زماني ، جنسيت ، مقطع تحصيلي ، استنادها ، و رشته ) در آن ،       داده هاي آماري به دست آمد . علاوه بر اين ، روش هاي تحقيق مورد بررسي نيز به چهار گروه پيمايشي – توصيفي ، تجربي يا آزمايشي ، تاريخي و مرور متون تقسيم و آمارگيري شدند .

جامعه آماري اين پژوهش شامل 6680 پايان نامه در بازه زماني 1375 تا 1379 و 1380 تا 1384 موجود در كتابخانه هاي دانشكده اي دانشگاه علوم پزشكي تبريز  بود . تعداد390 پايان نامه با روش نمونه گيري تصادفي طبقه اي ( با توجه به تعداد پايان نامه هاي هر دانشكده و همچنين مقاطع تحصيلي ) انتخاب شدند ( جدول 1 )

جدول 1. فراواني پايان نامه هاي مورد بررسي براساس جنسيت ، دانشكده ، مقطع تحصيلي و روش تحقیق

5. يافته هاي تحقيق

فرضيه اول تحقيق به وجود يا نبود تفاوت بين انتخاب روش هاي تحقيق برحسب عامل جنسيت در بين محققين مي پردازد . در بررسي اين فرضيه ، شاهد نتايج يكسان در تمامي دانشكده ها هستيم . به عبارت ديگر با توجه به كاـدو محاسبه شده و كاـدو جدول آماري مي توان ابراز داشت كه در تمامي دانشكده ها ، جنسيت عامل بي اثر در انتخاب روش تحقيق از نوع خاصي بوده است ( جدول 2 )

جدول 2. نتايج آماري بررسي تفاوت بين انتخاب رو شهاي تحقيق برحسب عامل جنسيت

فرضيه دوم به وجود يا نبود تفاوت در انتخاب روش تحقيق برحسب مقاطع مختلف تحصيلي پرداخته است . در بررسي فرضيه تحقيق ، شاهد نتايج مشابه و يكسان در تمامي دانشكده ها هستيم ؛ يعني با توجه به كاـدو محاسبه شده و كاـدو جدول آماري براي تمامي دانشكده ها ، مي توان ابراز داشت كه تفاوت معناداري بين روشهاي تحقيق مورد استفاده و مقاطع تحصيلي مختلف وجود دارد (جدول 3 )

جدول 3. نتايج آماري مربوط به فرضيه دوم

به عبارت ديگر در مقاطع دكتراي تخصصي و دستياري ، شاهد نرخ بالاي روش هاي تحقيق تجربي ، و در مقاطع پايين تر ( يعني كارشناسي ارشد و دكتراي حرفه اي ) اغلب شاهد انتخاب روش هاي تحقيق گذشته نگر و مرور متون هستيم ( نمودار  1) . لازم به ذكر است كه نرخ روش هاي تحقيق توصيفي پيمايشي در تمامي مقاطع ، اختلاف قابل توجهي را نشان نمي دهد .

نمودار 1. فراواني روش هاي تحقيق بر حسب مقطع تحصيلي

فرضيه سوم تحقيق به بررسي وجود يا نبود تفاوت در انتخاب روش هاي تحقيق بين رشته هاي تحصيلي پرداخته . نكته اي كه در مورد اين فرضيه تحقيق مي توان به آن اشاره كرد اين است كه مضمون و نتايج اين فرضيه بسيار كلي است و نمي توان مانند ديگر فرضيه هاي تحقيق حاضر ، به تفكيك دانشكده ها بدان پرداخت ؛ ولي نتايج اين فرضيه مي تواند دور نماي خوبي براي بررسي نتايج ديگر فرضيه هاي تحقيق باشد .

براي آزمون اين فرضيه مانند موارد ديگر ، از فرمول آماري مجذور كاـدو استفاده   شد ، در يك سو رشته هاي تحصيلي در قالب دانشكده هاي مورد بحث و در سوي ديگر روش هاي تحقيق چهارگانه . پس از محاسبات و با توجه به كاـدو محاسبه شده ( 14/109 ) و کاـدو جدول آماری ( 26/35 ) . مشخص شد كه تفاوت معناداري بين انتخاب روش هاي تحقيق در رشته هاي تحصيلي موجود در دانشگاه علوم پزشكي تبريز وجود دارد ( نمودار 2 )

نمودار 2. فراواني روش هاي تحقيق بر حسب رشته تحصيلي

فرضيه چهارم به وجود يا نبود تفاوت در انتخاب روش تحقيق بر حسب بازه هاي زمانی 79-75 و 84-80 اختصاص داشت . در بررسي فرضيه چهارم ، شاهد بروز نتايج متفاوت در دانشكده هاي مختلف هستيم ، بدين صورت كه با مقايسه كاـدو محاسبه شده و كاـدو جدول آماري ، مي توان نتايج زير را متصور شد : در    دانشكده هاي داروسازي ، دندان پزشكي ، و پزشكي ، شاهد وجود اختلاف فاحش در روش هاي تحقيق انتخاب شده در دو بازه زمانی 79-75 و 84-80 می باشیم زیرا در بازه زمانی 79-75 بیشتر روش های تحقيق از نوع مرور متون و تاريخي انتخاب   شده اند و روش هاي تحقيق تجربي ، بسيار كممشاهده مي شوند، و بر عكس در بازه زماني 84-80 شاهد رشد كاربرد روش هاي تحقيق تجربي و كاهش در روش هاي تحقيق تاريخي و مرور متون هستيم ( جدول 4 و نمودار 3 ) . لازم به ذكر است كه نرخ روش هاي تحقيق توصيفي تفاوت چنداني را در دو بازه فوق نشان نمي دهد . بنابراين فرضيه تحقيق در اين سه دانشكده تأييد شد .

جدول 4. نتايج آماري مربوط به فرضيه چهارم

ولي در دانشكده پرستاري و مامايي ، فرضيه تحقيق رد مي شود و هيچ گونه تفاوتي بين روش هاي تحقيق انتخاب شده در دو بازه زماني فوق ديده نمي شود . لازم به ذكر است كه در دانشكده بهداشت و تغذيه در بازه زماني 75 تا 79 ، پايان نامه اي وجود نداشت .

نمودار 3. فرواني روش هاي تحقيق بر اساس بازه هاي زماني مورد بررسي

فرضيه پنجم به وجود يا نبود تفاوت در روش هاي تحقيق و استنادها بر حسب منابع به كار رفته در پايان نامه ها پرداخته است . در بررسي فرضيه پنجم شاهد نتايج مشابه و يكسان در تمامي دانشكده ها هستيم ، يعني با توجه به كاـدو محاسبه شده و كاـدو جدول آماري در تمامي دانشكده ها ، مي توان ابراز داشت كه فرضيه پنجم در تمامي دانشكده ها مورد تأييد قرار گرفته است ( جدول شماره 5 )

جدول 5. نتايج آماري مربوط به فرضيه پنجم

بدين ترتيب پايان نامه هايي كه در آنها بيش تر از منابع از نوع مجلات و مقالات استفاده شده ، گرايش روش تحقيق آنها به سوي روش هاي تجربي بوده و از روشهاي تاريخي و مرور متون اجتناب شده ، ولي پايان نامه هايي كه در آنها از منابع از نوع كتاب بيش تر استفاده شده ، گرايش روش تحقيق به سوي روش هاي تاريخي و مرور متون مي باشد . در اين ميان نرخ استناد به منابع اينترنتي و ديگر مواد غيرچاپي ، ميزان بسيار كمي را نشان می دهد . ( نمودار شماره 4 )

نمودار 4. فراواني انواع استنادها بر اساس رو شهاي تحقيق

6. بحث و نتيجه گيري

با مشاهده نتايج و اعداد و ارقام به دست آمده از آزمون فرضيه اول تحقيق مي توانيم به اين نتيجه برسيم كه عامل جنسيت در انتخاب روش هاي تحقيق در سطح تمامي دانشجويان دوره هاي تكميلي دانشگاه علوم پزشكي تبريز بي اثر بوده است . تحليلي كه مي توان درباره اين موضوع داشت اين است كه تمامي دانشجويان دوره هاي تكميلي بنا به حساسيتي كه پايان نامه آن ها به عنوان عامل كسب مدرك در مقطع بالاتر دارد ، مي كوشند روش يا روش هايي را برگزينند كه ديگر دانشجويان       دوره هاي قبلي نيز برگزيده و كار خود را به اتمام رسانده اند . چنانچه در تحقيق    (( اکرمی )) نيز سهولت كار ، عامل مهمي در تعيين موضوعات پايان نامه هاي مورد بررسي شناخته شد ( اكرمي 1371 ) . البته بايد پذيرفت كه انتخاب روش تحقيق متمايز و متفاوت با ديگر روش هايي كه تاكنون انتخاب شده اند ، به علل گوناگون مي تواند چالش هايي در مسير تصويب و انجام پايان نامه ايجاد كند ، اما اين موضوع نمي تواند دليل علمي در طرد روش هاي كم كاربرد بين دانشجويان دوره هاي تكميلي باشد ، هرچند كه اين گونه مسائل از ديد محققين و دانشجویان ، نوعي چالش و مشكل تلقي مي گردد.

اين موضوع را مي توان از منظر ديگري هم نگريست ، يعني با توجه به برابري تعداد دانشجويان مذكر و مؤنث در انتخاب روش تحقيق دلخواه ، اين امر را مي توان دليلي بر همساني بار علمي و كارآيي دانشجويان در هر دو گروه دانست ، كه مي تواند امر مطلوب و منطقي باشد .

نتايج فرضيه دوم حاكي از آن بود كه غير از دانشكده پرستاري و مامايي كه تنها يك مقطع تحصيلي در دوره تكميلي دارد ، در بقيه دانشكده ها اختلاف قابل توجهي از نظر انتخاب روش تحقيق در مقطع تحصيلي وجود دارد و در مقاطع بالاتر ، شاهد انتخاب روش هاي تجربي هستيم . از سوي ديگر ، توزيع فراواني روشهاي تحقيق توصيفي پيمايشي ، بجز دانشكده بهداشت و تغذيه ، در بين ديگر دانشكده ها يكسان است . شايد اين امر نيز جزء اثرات تغيير خط مشي در اجراي تحقيقات در دانشگاه علوم پزشكي تبريز بوده باشد . دليل ديگري كه مي تواند وفور روش هاي تحقيق توصيفي پيمايشي را توجيه كند اين است كه اين نوع از روش تحقيق ، بين تمامي دانشجويان دوره هاي تكميلي رواج دارد و به عنوان يك روش تحقيق بي دردسر شناخته مي شود . اين امر از اينجا سرچشمه مي گيرد كه بين دانشجويان دوره هاي تكميلي اين باور وجود دارد كه روش هايي كه در دانشگاه محل تحصيل و بخصوص در دانشكده محل تحصيل آنها به وفور انتخاب مي شوند ، جا افتاده تر هستند و در مو قع ارائه پايان نامه نيز نظرات مخالف كمي را در پي خواهند داشت .

مطلب ديگر اين كه در تمامي دانشكده ها شاهد اختلاف در روش تحقيق منتخب در مقاطع مختلف هستيم . به نظر مي رسد كه بنا به خط مشي ( كه به عنوان يك روال يا عادت ايجاد شده ) روش هاي تحقيق در مقاطع مختلف ، متفاوت مي باشند . اين مطلب زماني نمايان تر مي شود كه به نتيجه فرضي ه تحقيق در دانشكده بهداشت و تغذيه نظري بيفكنيم : در بيشتر دانشكده ها ( همان طور كه ذكر شد ) ، روش هاي توصيفي پيمايشي تغييرات قابل ملاحظه اي را بين مقاطع نشان نمي دهند ، ولي در دانشكده تغذيه ( البته با توجه به وجود تنها دو روش تحقيق  يعني تجربي و توصيفي پيمايشي ) اين تغيير محسوس مي باشد . اين امر به اين فرض قوت مي بخشد كه در تمامي دانشكده ها ، روش هاي تحقيق در مقاطع مختلف لزوماً با يكديگر       متفاوت اند . در تحقيق (( ميرسندسي )) نیز كه پايان نامه هاي دو مقطع كارشناسي ارشد و دكتري را مورد بررسي قرار داد ، تفاوت در انتخاب روش تحقيق در هر يك از مقاطع مورد بررسي ، نمايان بود ( ميرسندسي 1382 ) . در تحقيق (( فوسو )) و    (( آلمنا )) نیز نوع خط مشي مديريت كتابخانه در استفاده از پيشنهادهاي مستخرج از پايان نامه ها ، باعث اقبال محققين به روش هاي تجربي شده بود                     ( Fosu and Alemna 2006‌ ) .

نتيجه آزمون فرضيه سوم بسيار كلي مي باشد و براي بررسي علل و عوامل ، بايد به فرضيه هاي قبلي و نتايج آنها توجه داشت كه به تفكيك رشته هاي تحصيلي موجود در دانشكده ها به دست آمده اند . پس از مطالعه نتايج قبلي مي توان گفت كه تمامي تفاوت در انتخاب روش تحقيق در دانشكده هاي مختلف ، نتيجه تفاوت در ماهيت رشته هاي موجود در آن ها نيز مي باشد . البته همان طور كه در قسمت بحث و نتيجه گيري هر يك از فرضيه هاي ديگر نيز ذكر شد ، عواملي چون تبعيت از    روش هاي تحقيق انتخاب شده در گذشته نيز در اين امر دخيل بوده اند . از سوي ديگر (( شکفته )) نیز در تحقیق خود عامل رشته و ماهيت آن را در انتخاب روش هاي تحقيق خاص ، مورد تأييد قرار داد و اعلام كرد كه در بررسي پايان نامه هاي رشته گياهان دارويي و مقايسه آن با اولويت هاي پژوهشي ، بهره گيري از روش هاي تجربي در بين محققين رواج زيادي داشته است ( شكفته 1377 ) . تحقیق           (( هراتی )) نيز رابطه بين رشته تحصيلي و انتخاب روش تحقيق و متعاقباً نوع استنادهاي موجود را كاملاً معنادار محاسبه نمود ( هراتي 1378 )

نتيجه اي كه از بررسي فرضيه چهارم در بين دانشكده هاي دانشگاه علوم پزشكي تبريز مي توان گرفت اين است كه بجز دو دانشكده ( پرستاري و مامايي و تغذيه ) بقيه دانشكده ها تغييرات عمده اي در انتخاب روش تحقيق داشته اند و سير انتخاب روش هاي تحقيق به سوي روش هاي تجربي حركت كرده است . نكته اي كه       مي توان از آن به عنوان نقطه ضعف روش هاي تحقيق در بازه زماني 79-75 ذكر كرد ، انتخاب تعداد قابل ملاحظه اي از روش هاي تحقيق از نوع مرور متون         مي باشد ، در حالي كه اساساً مرور متون را نمي توان يك تحقيق يا پايان نامه براي اخذ مدرك دوره هاي تكميلي محسوب نمود ( البته اين امر در برخي از رشته ها مانند تاريخ ، ادبيات و ... صدق نمي كند ) چرا كه طبق آيين نامه پايان نامه هاي دوره هاي تكميلي ، عواملي همچون جديد بودن موضوع ، كمك در حل مسئله اي خاص ، تجربي بودن و ... در اين نوع از روش هاي تحقيق به چشم نمي خورند و تنها مروري بر متون از قبل مكتوب شده مي باشند . از طرف ديگر ، منابعي كه براي تنظيم اين نوع از پايان نامه ها استفاده شده اند ، بيش تر و قريب به اتفاق از نوع كتاب بوده ( اين موضوع در نتيجه گيري فرضيه پنجم ، به تفصيل ارائه مي گردد ) . منابع كتابي بنا به ماهيتي كه دارند نمي توانند تمامي عوامل لازم ( مانند به روز بودن ) براي يك طرح پژوهشي را برآورده سازند ، بنابراين در كل انتخاب چنين روش هايي مطلوب نخواهد بود . ولي در مورد دانشكده هاي پرستاري و مامايي و بهداشت تغذيه و داشتن تفاوت با ديگر دانشكده ها تغييراتي كه ظاهراً در انتخاب روش تحقيق در سطح كل دانشگاه علوم پزشكي تبريز از تاريخ معيني ( 78 يا 79 به بعد ) به وقوع پيوسته ، از ابتدا شامل حال اين دو دانشكده شده است . شايد چند مورد استثنايي در انتخاب برخي از روش هاي تحقيق به صورت مرور متون در دانشكده پرستاري و مامايي ، بر اين موضوع صحه گذارد . در تحقیق (( عبدولایه )) كه همانند پژوهش حاضر در دو بازه زماني انجام شد ، ميل به انجام تحقيقات تجربي در بازه زماني دوم ( 1996 تا 1999 ) كاملاً مشهود بود ، كه استفاده از ابزارهاي پژوهش تجربي و پيمايشي مانند پرسشنامه ، مصاحبه و ... دليل اين انتخاب ذكر شد ( Abdoulaye 2004 ) . تحقیق دیگر (( عبدولایه )) كه در بازه زماني 6 ساله انجام شد نيز سير موضوعات پايان نامه ها را از موضوعات تاريخي و مروري ( تاريخ كتابخانه ها ، فهرست نويسي و رده بندي و ... ) به سوي موضوعات تجربي ( استفاده از كتابخانه ، مديريت كتابخانه ها  و ... ) نشان مي دهد ( Abdoulaye 2002 ) .

در مورد فرضيه پنجم تحقيق مشاهده مي كنيم كه در تمامي دانشكده ها كم و بيش به نتايج يكساني مي رسيم ، يعني منابع مورد استفاده در برخي از روش هاي تحقيق با روش هاي ديگر متفاوت است و داراي فراواني متوازني نمي باشد . بنابراين مي توان چنين نتيجه گرفت كه انتخاب روش تحقيق خاص و رسيدن به نتايج آن بي شك نيازمند به منابع خاصي نيز مي باشد. براي مثال روش هاي تحقيق مرور متون و تاريخي به منابعي نياز دارند كه قديمي تر و البته تثبيت شده تر باشند . تحقيق       (( ما )) و (( استرن )) نیز که به روش تحلیل استنادي صورت گرفته ، همبستگي مثبتي را بين تعداد مقالات مروري و استناد به كتابها گزارش می کند                   ( Ma and Stern 2005 ) تحقیق (( تیو )) نيز نشان داد كه بين نرخ استناد به مجلات و استفاده از روش هاي تحقيق تجربي ، همبستگي مثبت وجود دارد           ( Tiew 1998 ) .

مطلب ديگري كه در اين فرضيه مشهود است ، استفاده بسيار ناچيز محققان از منابع اينترنتي و ديگر مواد غير چاپي مي باشد . اين امر را مي توان از چند لحاظ بررسي كرد . اول اين كه مي توان چنين استنباط كرد كه محققين ، آشنايي كمي با اينترنت و در كل با مواد غيرچاپي دارند و از آنجا كه منابع در اينترنت اكثراً به صورت مقاله مورد استفاده محققين قرار مي گيرند ، از اين رو با وجود نرخ استفاده بسيار بالاي مجلات در برخي از پايان نامه ها ،  مشاهده مقالات استخراج شده از اينترنت ، كم تر رصد شده است . علت دوم ، نبود يك خط مشي واحد براي نحوه ارجاع دهي به منابع اينترنتي و در كل به مواد غيرچاپي مي باشد .

اين امر به نوعي محققين را دچار سر درگمي مي كند . در برخي از موارد ديده شده كه به مقاله استخراج شده از اينترنت ، به صورت يك مقاله چاپي در مجله ارجاع داده مي شود و اشاره اي به اخذ آن از اينترنت يا پايگاه داده اي پيوسته آن نمي شود . در صورت صحت مورد اخير مي توان گفت كه اطلاع يابي از نحوه جستجو و استفاده از منابع توسط محققين و همچنين نتايج فرضياتي مانند فرضيه تحقيق حاضر دچار چالش خواهد شد . به طور كلي با توجه به بحث ارائه شده در سطور فوق و نتايج تحقيقات صورت گرفته كه هر يك به نوعي وضعيت روش هاي تحقيق را با توجه به متغيرها و عوامل مؤثر بر آن ها ، در نمونه هاي مختلف بررسي مي كنند ، شايد تحليل كلي اين باشد كه گرچه روش هاي تحقيق بي شك از متغير هاي فوق اثر    مي پذيرند ، ولي عامل ديگري چون خط مشي هاي پژوهشي موجود در مراكز دانشگاهي و پژوهشي كشور ، مي تواند در تحول وضعيت پژوهش هاي انجام شده ، تأثير بسزا داشته باشد .

7. پيشنهادها

7-1. پيشنهادهاي اجرايي

با توجه به شرايط موجود در دانشگاه علوم پزشكي تبريز از لحاظ پايان نامه نويسي ، مي توان پيشنهادهاي زير را به عنوان راهكارهايي در جهت بهبود وضعيت پژوهش ارائه كرد :

1.   ارائه خط مشي ها و اولويت هاي پژوهشي مشخص و كارشناسي شده از سوي معاونت پژوهشي دانشگاه به عنوان راهنمايي براي انتخاب روش تحقيق  مناسب .

2.   برگزاري كارگاه هاي روش تحقيق به وسيله اساتيد مجرب در روش تحقيق ، چه در علوم پزشكي و چه در علوم ديگر ، براي آشنايي دانشجويان دوره هاي تكميلي و حتي اساتيد ديگر با روش هاي تحقيق ؛ همچنين ارائه        سرفصل هايي به منظور تنظيم ساختار استاندارد پايان نامه نويسي ( از لحاظ قالب ظاهري پايان نامه ) .

3.   با توجه به فقدان هماهنگي و يكدستي در ارجاع به منابع ، برگز اري كلاس ها و كارگاه هايي براي آشنايي محققين و دانشجويان دوره هاي تكميلي با نحوه ارجاع دهي استاندارد به انواع منابع ( از جمله كتاب ، مجله ، منابع اينترنتي و ديگر منابع چاپي و ... ) مي تواند اثر بخش باشد .

7-2. پيشنهادهاي تحقيقاتي

با توجه به نتايج تحقيق ، انجام تحقيقات مكمل نظير موارد زير مي تواند در پيشبرد اهداف پژوهشي و تكميل نتايج تحقيق، مثمر ثمر باشد :

1.   با توجه به اهميت پژوهش در كشور، مخصوصاً در مراكز دانشگاهي ، و همچنين افزايش چشمگير بودجه پژوهشي در سال اخير، مطلوب است براي مشخص كردن وضعيت انتخاب روش تحقيق ، تحقيقي جامع تر در مورد روش هاي تحقيق مورد استفاده در بين تمامي دانشگاه هاي علوم پزشكي كشور انجام شود .

2.   از آنجا كه بنابه نتايج تحقيقات مختلف مندرج در تحقيق حاضر ، اغلب دانشجويان علي رغم انجام تحقيقات خوب و علمي ، در انتخاب روش تحقيق و استفاده از اصول آن دچار مشكل مي باشند ، مي توان در تحقيقي جداگانه ميزان آگاهي محققين و دانشجويان دوره هاي تكميلي دانشگاه از انواع روشهاي مطالعه رايج در رشته خود را سنجيد .

8. فهرست منابع

آريان پور ، اميرحسين . 1358 . پژوه . ش تهران ، اميركبير .

اكرمي ، روح انگيز . 1371 . ارزيابي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد كتابداري از نظر كاربرد رو شهاي تحقيق در آنها از سال 1355 تا 1370 در سه دانشگاه تهران ، شيراز و علوم پزشكي ايران . پايان نامه كارشناسي ارشد ، دانشگاه علوم پزشكي ايران .

اميرحسيني ، مازيار . 1371 . كتابسنجي و اطلاع سنجي . فصلنامه كتاب 3            ( 1-4 ) : 32-45 .

بني هاشمي ، ميترا . 1373 . تجزيه و تحليل استنادي مقالات در برخي نشريات ادواري پزشكي فارسي. پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني پزشكي ، دانشگاه علوم پايه پزشكي ايران .

تيمورخاني ، افسانه . 1381 . تحليل استنادي مقالات تأليفي فصلنامه کتاب . فصلنامه کتاب 13 (‌ 3 ) : 32-45 .

پورثاني ، مريم و آزاده امين پور . 1383 . تحليل محتواي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد رشته هاي علوم تغذيه و علوم بهداشتي در تغذيه در دانشگاه هاي علوم پزشكي شهيد بهشتي و تهران و مقايسه آنها از نظر پرداختن به اولويت هاي پژوهشي در زمينه تغذيه . مقاله ارائه شده در هفتمين كنگره تغذيه ايران . رشت : دانشگاه علوم پزشكي و خدمات درماني گيلان .

پورشعرباف ، الهه . 1379 . تحليل استنادي مآخذ پايان نامه هاي فارغ التحصيلان دانشكده علوم پايه دانشگاه تربيت مدرس در بين سالهاي 1367 تا 1374 . پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني ، دانشگاه تربيت مدرس .

جاهد ، حسن . 1378 . تحليل استنادي مآخذ پايان نامه هاي دوره دكتراي عمومي دانشكده پزشكي دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي- درماني شهيد بهشتي در بين سالهاي  1368 تا 1372 . پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني پزشكي ، دانشگاه علوم پزشكي ايران .

حري ، عباس و نرگس نشاط . 1381 . بررسي رفتار استنادي نويسندگان مقاله هاي مندرج در مجله روانشناسی و علوم تربيتي دانشگاه تهران از آغاز تا پايان سال   1379 . مجله روانشناسي و علوم تربيتي 32 ( 2 ) : ‌1-33 .

دياني ، محمدحسين . 1384 . روشهاي تحقيق در كتابداري مشهد : انتشارات كتابخانه رايانه اي ، 13 .

سوري ، حميد . 1384 . خطاهاي متداول در تحقيقات علوم پزشكي و كنترل آنها .  تهران : مركز ملي تحقيقات علوم پزشكي كشور .

شكفته ، مريم . 1377 . تحليل محتواي پايان نامه هاي گياهان دارويي ارائه شده به دانشكده هاي داروسازي و مقايسه نتايج حاصل از آن با اولويت هاي پژوهشي      پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني ، دانشگاه علوم پزشكي ايران .

صدقي قوزلوجه ، حسام 1377 . بررسي آشنايي كارورزان و دستياران با روش تحقيق در دانشگاه علوم پزشكي در سال تحصيلي 1377-1376 عوامل مؤثر بر آن .       پايان نامه دكتراي پزشكي ، دانشگاه علوم پزشکی ایران .

هراتي ، طلعت . 1378 . تحليل استنادی مآخذ پايان نامه هاي فارغ التحصيلان رشته مديريت دانشكده مديريت دانشگاه تهران سالهاي 1374 تا 1376 . پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني ، دانشگاه تهران .

Abdoulaye , Kaba . 2002 . Research Trends in Library and InformationScience at the International Islamic University Malaysis . Library Review 51 ( 1 ) : 32-37 .

Abdoulaye, Kaba . 2004 . Research Trends in Humanities : an Analysisof Master’s Theses at the International Islamic University Malaysia . Malaysian Journal of Library & Information Science 9 ( 1 ) : 59-68 .

Burman , J. S. 2000 . Doctoral Research in IMTECH : Document Use Pattern . Annals of LibraryScience and Documentation 47 ( 9 ) : 121-130 .

Fosu , V. K. and A. A. Alemna . 2006 . An Analytical Study of Masters Dissertations on the Balme Library , University of Ghana , Legon . African Journal of Library , Archives & Information Science 16 ( 2 ) : 71-78 .

Garrison , Guy . 1980 . A look at Research on Public Library Problems in the 1970s . Public Libraries 19 : 4-8 .

Lynch , Mary Jo . 1987 . Libraries in an information society : a statistical summary . Chicago :American library association .

Ma , Chunbo and David I . Stern . 2005 . Environmental and Ecological Economic : a Citation Analysis . Ecological Economics 58 ( 3 ) : 491- 506  .

Tiew , W. S. 1998 . Journal of Natural Rubber Research , 1987- 1996 : Bibliometric study . Islamic bulletin 43 ( 2 ) : 49-57 .

 

 

Print
3044 رتبه بندی این مطلب:
5/0

نوشتن یک نظر

افزودن نظر

x

 

 

آموزش چاپ مقاله ISI

نشر دانشیار

  • دکتر طالبی

    چاپ مقالات خود را به گروه قوی دانشيار سپردم و خوشبختانه جواب اعتماد عاقلانه ام را گرفتم. گروه دانشيار گروهی بسيار تخصصی و قوی و كاملا امانت دار است.همكاری من برای آينده مستدام است.

  • دکتر خرمدل

    بنده با موسسات زیادی همکاری داشته ام اما تیم دانشیار از لحاظ سرعت پاسخگویی، رعایت امانت و کیفیت علمی در ارائه خدمات بهترین است. دقت نظر شما در رعایت اصولی اخلاقی در نشر مقالات و کتب علمی نیز قابل ستایش است. شما یک تیم حرفه ای و البته قابل اعتماد هستید.

  • دکتر حیدری

    در طول فعالیت در زمینه چاپ کتاب و مقاله، ترجمه و نیز مشاوره در زمینه انتخاب ژورنا‌ل‌ها و چاپ مقالات علمی، با گروه‌های پژوهشی زیادی همکاری داشته ام. براساس تجربه و شناخت، دانشیار را کاملترین، به روزترین، و متعهدترین گروه پژوهشی می‌دانم.

  • دکتر طلایی

    در سال 1391 مقالات خود را به دانشیار سپردیم. مقالات ما در مجلات معتبر آی اس آی چاپ شد. طی این چند سال از خدمات دیگر دانشیار نیز بهره بردیم و همکاری ما تا به امروز ادامه دارد. گروه دانشیار را حرفه ای، صادق، دلسوز و متعهد دیدیم. گروهی که "قابل اعتماد" است.

درباره دانشیار

سال 1390 را می توان آغاز فعالیت گروه دانشیار در زمینه تحقیق و پژوهش دانست. ایجاد تغییر و شرایطی بهتر، قرار دادن پژوهشگران برمسیری آسان تر، آموزش، راهنمایی و مشاوره و حذف محدودیت‌ها، تحریم ها و هر آنچه مانعی جهت رشد علم ایجاد می کند، اهداف، آرمان و دلیلی است که باعث راه اندازی دانشیار شد. در دانشیار مشاور و راهنما هستیم و سعی داریم اطلاعات ارزشمندی را منتشر سازیم. اطلاعاتی که باعث تسریع پروسه تحقیق و پژوهش شود. خدمات تخصصی بسیاری در دانشیار ارائه می گردد. این خدمات به صورت ویژه به محققین، پژوهشگران و اعضای هیات علمی ارائه می شود.   ادامه مطلب

عضویت در خبرنامه

دی ان ان